હું લખતો થયો …


hu-lakhto-thayo-1

મારા કુટુંબના ઈતિહાસકારો કહે છે કે હું પદ્ધતિસરનું લખતા શીખ્યો એ પહેલા લખવાની બાબતમાં હું આદીમાનવોને અનુસરતો. આદીમાનવો ભીંત ઉપર જેમ ચિત્ર લીપીમાં લખતા એમ મારા હાથમાં પેન-પેન્સિલ આવતી ત્યારે હું મોટે ભાગે જમીન પર કે દીવાલ ઉપર લીટાડા કરતો. આમ પણ બરોબર ચાલતા શીખ્યો ત્યાં સુધી લખવાની બાબતમાં ઉંચાઈઓ સર કરવાનું મારા નસીબમાં નહોતું એટલે મારો હાથ પહોંચે ત્યાં સુધી મારું કાર્યક્ષેત્ર સીમિત રહેતું, પણ કદાચ ભણવાનું આકર્ષણ મને નાનપણથી જ હતું. મારા મોટા ભાઈને નોટબુકમાં લખતા જોઇને મને પણ ભણ ચઢતું. હું એની નોટબુક ખેંચવા જતો પણ મને રમકડા આપીને પટાવી લેવામાં આવતો. એક વાર દિવાળીના દિવસોમાં એની વેકેશનના હોમવર્કની નોટ મારા હાથમાં આવી ગઈ અને મેં મારો લખવાનો શોખ પૂરો કર્યો! પરિણામ એ આવ્યું કે ત્યાર પછીથી નન્ની એટલે કે મારી મમ્મી ઘરે એકલી હોય અને કામમાં હોય ત્યારે મારે મોટા તબકડામાં બેસવાનું આવતું.

શાળાજીવનમાં પણ લખવાના ક્ષેત્રે હું કંઈ ઉકાળી શકીશ એવું કોઈને લાગતું નહોતું, પણ મારી હાસ્ય લેખનની યાત્રાના બીજ એ સમય દરમ્યાન જ રોપાયા હતા એમ કહું તો ખોટું નથી. અમારા ગુજરાતીના સર કહેતા કે ટૂંકુ અને અર્થપૂર્ણ લખવું. પણ એમ કરવામાં મારે હમેશા તકલીફ થતી. ટૂંકું લખું તો માર્ક કપાઈ જતા અને ટૂંકું વિધાન લખ્યા પછી એની સમજુતી આપવા જતો તો લખાણની લંબાઈ વધી જતી. પરીક્ષામાં સવાલનો જવાબ લખવામાં એવું ખાસ થતું. લાંબુ લખ્યા લખ્યા પછી પણ પૂછેલા સવાલનો જવાબ એમાં આવતો નહિ. આ બાબતે મારે મારા ગુરુઓ સાથે મનદુઃખ પણ થતું. જોકે આખરી નિર્ણય પણ એમનો જ રહેતો. અમને ગુજરાતી ભણાવતા જોશી સર તો મારી નિબંધની નોટબુક હાથમાં આવે ત્યારે એમાંથી ચૂંટેલો નિબંધ વાંચીને આખા ક્લાસને હસાવતા. એકવાર નોટ તપાસતા તપાસતા મને ઉભા થવાનો ઇશારો કર્યો અને પછી કહે “અલ્યા બાંગડુ, આ ગાંધી બાપુ ઉપરના નિબંધમાં બજાજ સ્કૂટરને કીકો મારવાની વાત ક્યાંથી આવી?” પછી મેં તો મારી રીતે એમને સમજાવવાની કોશિશ કરી પણ શાહજાદા સલીમની વાત જેમ અકબરે કાને નહોતી ધરી એમ મારી વાત પણ ઠુકરાવવામાં આવી! પણ એ ઘટના પછી મને એવી ગેરસમજ થઇ ગયેલી કે આપણામાં કોઈ પણ જાતના પ્રયત્ન વગર, માત્ર લખાણથી બધાને હસાવવાનો હુન્નર છે અને એના પરિણામે તમારા ભાગે મને સહન કરવાનું આવ્યું છે, બાકી તમારો કોઈ વાંક-ગુનો નથી. બની શકે તો નવા વર્ષમાં મને માફ કરજો.

બારમા પછી તો વિષય તરીકે ગુજરાતી ભણવાનો સંયોગ કદી થયો જ નહિ પણ વાંચન યાત્રા ચાલુ જ રહી. કોલેજમાં આવ્યા પછી કોલેજના મેગેઝીન અને બુલેટીન બોર્ડ માટે લખવાનો કીડો સળવળવા માંડ્યો. પણ સવાલ એ થયો કે લખવું શું? એટલે મેં આજુબાજુ નજર દોડાવી કે લોકો શું લખે છે? મારા ગુજરાતીના સરને પણ મળી આવ્યો. એમને મેં કહ્યું કે

‘સર, હું સાહિત્યની સેવા કરવા માગું છું.’

તો એમણે કહ્યું કે ‘તું રહેવા દે બકા. તું સાહિત્યની સેવા કરીશ તો સાહિત્ય માંદુ પડી જશે.’

‘પણ સર, વાંચવાવાળા મારા જેવા એન્જીનીયરીંગના સ્ટુડન્ટ જ છે.’ મેં કહ્યું

hu-lakhto-thayo-2

‘તો ઠીક. એમ કર, જે દેખાય તે લખ, પણ તારા શબ્દોમાં. બીજું એ કે લોકોને રસ પડે તેવું લખજે.’ એમણે કહ્યું

મેં કહ્યું ‘ઓકે સર. એમ જ થશે’ અને હું બહાર પડ્યો.

કોલેજ પહોંચ્યા પછી મેં આજુબાજુ નજર દોડાવી. ત્યાં ઘણું બધું હતું. વૃક્ષો, મકાનો, માણસો, એ.એમ.ટી.એસ.નું ટર્મિનસ, પોલીસ ચોકી, હોસ્ટેલ, કેન્ટીન, ક્લાસરૂમ, ચાની લારી વગેરે .., પણ અમારો વધુ સમય ચાની લારી ઉપર વીતતો એટલે પહેલો લેખ ચાની લારી પરના ઘટનાક્રમ ઉપર લખવાનું નક્કી કર્યું. સરે કહ્યું હતું કે જે દેખાય તે લખજે એટલે સ્થળ અને પાત્રો પણ અસલ જ રાખ્યા. લખાણમાં પણ મારે કોલેજના સમય દરમ્યાન જે બનતું હતું એ જ લખવાનું હતું એટલે લારીના બાંકડા પર બેઠા બેઠા કોલેજની, આવતા જતા લોકોની, દેશ દુનિયાની જે વાતો થતી એ બધી જ લખી. હું પ્રવક્તા હતો એટલે સ્વાભાવિક રીતે લેખમાં મારો ઉલ્લેખ નહોતો. કાચુ લખાણ તૈયાર થઇ ગયું એટલે લીટીવાળા આર્ટ પેપર પર સારા અક્ષરે લખી નાખ્યું. નીચે મારું નામ લખી અને અમારા એડિટરને આપી આવ્યો.

દરમ્યાનમાં મારે બે દિવસ બહારગામ જવાનું થયું. પાછો આવ્યો અને કોલેજ ગયો ત્યારે ત્રણ ચાર જણાએ મને કહ્યું કે પાર્થિવ, દેવાંગ, દીક્ષિત અને પ્રકાશ તને બે દિવસથી શોધે છે. ખ્યાલ ન આવ્યો કે શું કારણ હશે. પણ જેવો હું એમની નજરે ચઢ્યો એવો જ એ લોકોએ મને પકડીને બરોબર ધોયો! ટપલા ખાતા ખાતા મેં આજીજી ભર્યા સ્વરે પૂછ્યું કે ‘મેરા કુસુર કયા હૈ?’ તો જાણવા મળ્યું કે મેં મારા લેખમાં નેક બયાનીના ભાગ રૂપે જે લખ્યું હતું એના અનુસંધાનમાં પ્રિન્સીપાલ સાહેબે આ ચારે જણાને એમની ઓફિસમાં બોલાવીને ‘ચાલુ કોલેજે આ ધંધા કરો છો?’ એમ કહીને ખખડાવ્યા હતા. બાકી હોય એમ લેખમાં જે પ્રોફેસરોનો ઉલ્લેખ હતો એ લોકોએ અલગથી બોલાવીને ફાયર કર્યા એ જુદું. ખેર, લેખ તો બુલેટીન બોર્ડ પર બે કલાકથી વધુ ન જીવ્યો પણ શું ન લખાય એ બાબતનો એક અનુભવ જરૂર થઇ ગયો.

hu-lakhto-thayo-3સદર ઘટના પછી પણ હું હતોત્સાહ ન થયો. અમારા જોશી સર પણ ગુજરાતી સાહિત્યને મારા સ્વરૂપે અણમોલ રત્ન અપાવવા કટિબદ્ધ હતા. એટલે જ જે બન્યું એ બાબતે એમનું કહેવું હતું કે એમ ન બન્યું હોત તો એમને નવાઈ લાગત. એમણે મને જે સુઝે એ લખતા રહેવાનું કહ્યું ફક્ત મારા લખાણને જાહેરમાં મુકતા પહેલા એમને બતાવી દેવાની તાકીદ કરી. મને વાંધો ન હતો. એ બહાને મારા લખાણનો એક વાચક પાકો થતો હોય તો મને શું વાંધો હોય ભલા?

આ એ સમયની વાત છે જયારે એન્ડ્રોઈડ-આઈઓએસની વાડાબંધી નહોતી. અરે મોબાઈલ જ નહોતા. ડાયલ-અપ ઈન્ટરનેટનો જમાનો હતો. અમુક માલેતુજારો બ્રોડબેન્ડ કનેક્શનની સ્પીડને લઈને ડાયલઅપીયાઓને ડિપ્રેસ કરતા હતા. કોમ્પ્યુટર પર Unicode Fonts એટલે કે આ લેખ જેમાં ટાઈપ કરીને મોકલ્યો છે એ શ્રુતિ ફોન્ટ હજી આવ્યા નહોતા એટલે કલમ દેવીનું શરણું સહજ હતું. મને હમેશા બોલપેન જ ફાવતી. એક જમાનામાં કહેવાતું કે બોલપેનથી અક્ષર બગડે છે એટલે પરીક્ષામાં ફાઉન્ટન પેન વાપરવાનો આગ્રહ રાખવામાં આવતો. એ પેનમાં તકલીફ એ હતી કે અમુક સમય પછી એ લીક થતી અને લખતા લખતા સહી સુકાય એટલે વારંવાર છંટકોરવી પણ પડતી. એના લીધે એ પેઢીના લોકોના હાથ મજબુત રહેતા. બોલપેનમાં એ ઝંઝટ નહોતી. એને મગજના વિચારોની ઝડપે ચલાવી શકાતી, અલબત્ત અક્ષરના ભોગે. પણ કહે છે ને કે મન મર્કટ છે એટલે ચેકચાક પણ ઘણી થતી. એટલે લેખ લખ્યા પછી એને ફેર કરવો પડતો અને ફેર કરતી વખતે જે ભૂલો થતી એને લીધે એને ફરી ફેર કરવો પડતો. આને હું ‘લખ ચોરાશીના ફેરા’ કહેતો.

એ વખતે કોલેજમાં મારા સમવયસ્કોમાં આવું આવું ય લખનારા બહુ ઓછા હતા એટલે આ ટીડા જોશીનું ગબડી ગયું. જે કંઈ લખ્યું એમાંથી ઘણું બધું જુદાજુદા સામયિકો અને છાપાની ઓફિસોના આંટા મારીને પાછું આવતું. કદીક કંઈ છપાતું તો મહિનાઓ પછી કોક કહે ત્યારે ખબર પડતી અને એ વખતે નકલ મળતી નહિ. પુરસ્કાર એટલે શું એ તો બહુ મોડી ખબર પડી. સદનસીબે જે કંઈ લખ્યું હતું એનું કાચુ કામ ડાયરી, છુટ્ટા પાના કે કાર્બન કોપી રૂપે ફાઈલમાં સલામત હતું.

હાસ્ય પ્રેરક વિષયવસ્તુ બાબતે આપણા સ્ટેન્ડ અપ કોમેડીયનો કહે છે ને કે ‘હાશ્ય ગમે યાંથી મળી ર્યે …’ એટલે શરુ શરૂમાં તો લખવા માટેનો કાચો માલ આસપાસમાંથી જ મળી રહેતો અને એમાં હું મારો મસાલો કર્યા કરતો. પેલા અનુભવ પછી કોલેજના ચાર વાચકો તો હું ગુમાવી જ ચુક્યો હતો. એટલે મારા વાચકોમાં મોટે ભાગે મારા ઘરના લોકો જ બાકી રહ્યા હતા જે મને માત્ર લખાણ સુધારવા બાબતે ટીપ્સ આપતા. આમ તો મહીને બે મહીને એકાદ લેખ કે બે-ત્રણ કવિતા જેટલું જ લખતો. પણ એમાં ય એક સમય એવો આવ્યો કે લખવા માટે કોઈ વિષય જ ન સુઝે! થોડા કોમેડી મુવીઝ જોઈ નાખ્યા, એસ.ટી. ડેપો પર મળતી ‘ફટાફટ જોક્સ’, ‘મારફાડ જોક્સ’ અને ‘ફર્સ્ટ ક્લાસ જોક્સ’ની ચોપડીઓ પણ ચાટી મારી પણ કિક જ નહોતી વાગતી! પછી ક્યાંક જાણીતા લેખકોની લખવાની તેવો વિષે વાંચવામાં આવ્યુ. એક લેખકને અડધી રાત્રે ઉઠીને લખવાની ટેવ હતી પણ મારે ઉઠવાના ફાંફા હતા. કોઈ લખવા માટે નદી કિનારે જતું હતું જયારે મારા ઘરથી નદી દૂર હતી. એક મહાશય એવા હતા કે એમને ઘોડેસવારી કર્યા પછી જ કિક વાગતી. પછી વિચાર આવ્યો કે કઈ કમાણી પર મારે ઘોડો લાવવાનો? અને ધારો કે લઇ આવું તો અમારા તૈણ માળિયા ફ્લેટમાં રાખવો ક્યાં? એટલે એ વિચાર પડતો મુક્યો. પછી વાંચવામાં આવ્યું કે એક લેખકને જુના મોજા પહેરે પછી જ લખવા માટેની કિક વાગતી. મને એ આઈડિયા ગમ્યો. મારી પાસે જુના, કાણાવાળા અને જોઈએ એવા ગંદા મોજાનો પુરતો સ્ટોક હતો. થયું એવું કે મોજાની વાસથી ઉંદરને મજા આવી ગઈ! હું લખતો રહ્યો અને એ મૂષક કાણામાંથી બહાર નીકળેલા મારા અંગુઠાને ફૂંકી ફૂંકીને કરડતો રહ્યો! પણ લખવામાં કિક ન વાગી તે ન જ વાગી. આજે ખબર પડે છે કે એ ‘રાઈટર્સ બ્લોક’ હતો અને એ પણ રાઈટર થયા પહેલાનો!

એ દિવસોમાં મારી હાલત ઉત્તરાયણના દિવસે પોતાની પાસેનો છેલ્લો પતંગ પણ ચગાવી મારીને ધાબામાં બાઘા મારતા બેઠેલા પતંગબાજ જેવી હતી. મારી પાસે લચ્છા મારવા સિવાય કંઈ કામ નહોતું. એવામાં જ જાણે ભાર દોરીમાં કપાઈને આવતા પતંગનો છેડો હાથમાં આવી જાય અને માણસ પાછો ગેમમાં આવી જાય એવું થયું! મારા લગન થયા! પ્રિયા મારા જીવનમાં આવી. એ વખતે દેવદાસનું ‘બૈરી પિયા …’ ગીત નહોતું આવ્યું એટલે એ હજી ‘બધિર’ની ‘બહેરી પ્રિયા’ બની નહોતી. કહે છે કે ભાવી જીવન સાથીને સ્ત્રી પોતે એક જુનું ઘર ખરીદતી હોય એ રીતે જુએ છે; કેટલું રીપેરીંગ કર્યા પછી રહેવા લાયક બની શકશે એનો અંદાજ લગાવે છે. પ્રિયાએ પણ એ જ કર્યું. ઘણા, અરે ઘણા શું મોટા ભાગના લોકો સાથે બને છે એમ લગ્ન પહેલાં હું કળાયેલ મોરલો હતો, પણ મારા બેદરકારી, બેફિકરાઈ અને બેપરવાઈ રૂપી પીંછા કેરવી નાખીને મને બાંડીયો મોર બનાવી દેવામાં આવ્યો! પણ ટર્નીંગ પોઈન્ટ ત્યાંથી જ આવ્યો.

લગ્ન પછી શરૂઆતમાં તો મારી કલમમાંથી પ્રેમકથાઓ જ નીકળી. થોડા વર્ષો પછી કોણ જાણે કેમ પણ એમાં અનાયાસે કરુણતા ભળવા માંડી! જોષી સાહેબને મારું કામ બતાવ્યું તો એ પણ કહે કે ‘બસ, લખતો રહે. બધું ઠીક થઇ જશે.’ દરમ્યાનમાં એક દિવસ ચાર્લી ચેપ્લિનનું ક્વોટ વાંચવામાં આવ્યું. એ કહેતા કે જીવનને તમે ‘ક્લોઝ અપ’માં જોશો તો એ ‘ટ્રેજેડી’ છે, પણ ‘લોંગ શોટ’માં જોશો તો એ ‘કોમેડી’ છે. એ પછીથી મેં જીવન અને લગ્ન જીવનના વાઈડ એન્ગલ શોટ લેવાનું ચાલુ કર્યું. જીવનની દરેક ઘટનાને હળવાશથી લેવાનું ચાલુ કર્યું અને એ ધીમે ધીમે બોલચાલ અને લખાણમાં ઉતરતું ગયું. એના બીજા ફાયદા પણ થયા. આજે પણ હું ક્યારેક શાક લેતો હોઉં ત્યારે આસાનીથી કહી શકું છું કે ‘ઘરે ઝઘડો ન થાય એવા અઢીસો ભીંડા આપ’ અને પેલી સમજીને જ તોલતી વખતે મુઠ્ઠી ભરીને ભીંડા વધારે આપે છે.

હેપ્પી દીપાવલી …

सुन भाई साधो …
નાટકમાં ભાલાવાળો ઓવર એક્ટિંગ કરી જાય ત્યારે સાલું લાગી આવે.

 —–X—–X—–

Advertisements

About 'બધિર' અમદાવાદી

અમે પ્રતિ-કવિ/ વિ-કવિ/અ-કવિ છીયે... મળે મફત તો ચાંદ પર પ્લોટ લેવાનો છું, રૂપિયા એકના ત્રણ અડધા કરું એમાંનો છું! મનગમતો મૌસમ નહિ જાલિમ જમાનો છું, મોદી* અને માલિયાનું કરી નાખું એમાંનો છું! મત્લો કહો કે મક્તો પણ શે'ર મજાનો છું, જલતી શમાનો નહિ, મશાલનો પરવાનો છું! મળે જો શાહરુખ તો બે શબ્દો કહેવાનો છું, તને મારી ફિલ્મમાં એક્સ્ટ્રામાં લેવાનો છું! * 'લલિત' ફલેવરનો
This entry was posted in कहत बधिरा.... Bookmark the permalink.

4 Responses to હું લખતો થયો …

  1. kuldeep 'નાદાન' કહે છે:

    Engineer + poet jabru combination che

    Like

આપનો પ્રતિભાવ અમારા માટે અમુલ્ય છે. પ્રતિભાવ આપતી વખતે નીચે આપનું નામ લખવાનું ચૂકશો નહિ.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s